ILO sözleşmesi iç hukukumda doğrudan uygulanır mı?

Anayasa Madde 90/5: usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir. C001 4865 sayılı Kanun ile yürürlüğe girmiş ve iç hukukun parçasıdır. Çatışma halinde Anayasa Mahkemesi 'temel hak içeren uluslararası sözleşmenin esas alınacağını' belirtir (2010/29 K., 2012/8 K.). Pratikte 4857 ile C001 örtüştüğü için doğrudan çatışma nadirdir; ancak iş davalarında özellikle saha/uzaktan çalışan için C001 ve CEACR raporları emsali içtihat olarak kullanılabilir. PDKS verisi olmayan firmada C001 + CEACR beklentilerinin karşılanmadığı tespit edildiğinde tazminat hesabında çalışan beyanı esas alınır.

C001 kapsamında 'industrial undertaking' nedir, ofisim kapsamında mı?

C001 Madde 1 'industrial undertaking' tanımı: madenler, fabrikalar, inşaat, taşıma, gemi yapımı, enerji üretimi, gaz/su işleri. Ofis çalışanı C001 kapsamında değildir — onlar için C030 (Türkiye onaylamadı) veya iç hukukta 4857 geçerlidir. Pratik sonuç: 100 çalışanlı bir tekstil fabrikasında üretim hattındaki 80 işçi C001 + 4857 koruması altındadır (kayıt sistemi zorunlu), ofis kadrosundaki 20 kişi sadece 4857 altındadır. PDKSjet sektör profili özelliği bu ayrımı tanır; üretim ekibi için sıkı tavan + audit trail uygular, ofis için flexitime + denkleştirme açar.

CEACR raporları kim tarafından nereye sunulur?

CEACR 20 hukukçu/akademisyen üyeden oluşan ILO bağımsız uzman komitesidir. Her yıl üye devletler 'memorandum' (uygulama raporu) sunar, CEACR bunları değerlendirir ve yıllık 'General Report' yayımlar. Türkiye için raporlar ILO.org sitesinde 'NORMLEX' veritabanında erişilebilir. CEACR yorumları bağlayıcı değildir ancak ILO Conference Committee on the Application of Standards tarafından üye devletten yanıt istenir. Ciddi uyumsuzluk durumunda ILO 'Special Paragraph' (ihtarname) yayımlar — bu Türkiye için 2019'da sendika hakları konusunda olmuş ama PDKS / çalışma süresi konusunda olmamıştır.

ILO C001 Working Hours Convention'ın Modern Yorumu: PDKS İçin Anlamı

MEVZUAT

ILO C001 (1919): 8 saat/gün, 48 saat/hafta; Türkiye 1946'da 4865 sayılı Kanun ile onayladı.

İSTATİSTİK

ILO 2022 raporu: C001 hâlâ 52 üye devlette yürürlükte, küresel referans norm.

PRATIK

CEACR 2018-2023 Türkiye raporları: saha/inşaat/tarımda 'objektif kayıt' zayıflığı tespit edildi.

C001'in tarihsel arka planı

Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) 1919'da kurulmuş, ilk sözleşmesi C001 'Hours of Work (Industry) Convention' aynı yıl Washington Konferansı'nda kabul edilmiştir. Sanayi devrimi sonrası 12-16 saatlik işgünü uygulamalarına karşı küresel norm oluşturma girişimidir. ILO 'Hours of Work: From Fixed to Flexible?' (2022) raporu C001'in günümüzde 52 üye devlet tarafından hâlâ yürürlükte olduğunu, Türkiye'nin de bu listede bulunduğunu belirtir. Sözleşme 8/48 saat formülünü 'industrial undertakings' için bağlayıcı norm olarak koyar; ticaret, ofis, tarım sektörleri sonraki sözleşmelerde (C030, C047) düzenlenmiştir. Detay: EU 2003/88 çalışma süresi yazımız.

Türkiye onayı ve 4857 paralel

Türkiye Cumhuriyeti C001'i 23 Haziran 1946 tarih ve 4865 sayılı Kanun ile onaylamıştır. 4857 sayılı İş Kanunu Madde 63 'Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir' düzenlemesi C001'in 48 saat tavanından daha sıkı bir Türk normudur — sözleşme 'minimum standart' olduğu için iç hukukta daha koruyucu düzenleme yapılabilir. ILO 'Türkiye Ülke Profili' (2024) güncel raporu Türkiye'nin C001 yükümlülüklerini karşıladığını, ancak 'objektif kayıt sistemi' bakımından bazı sektörlerde (inşaat, tarım, ev hizmetleri) zayıflık tespit etmiştir.

CEACR Committee of Experts denetimi

ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations (CEACR) her yıl üye devletlerin sözleşme uygulamasını denetler. Türkiye için 2018, 2020 ve 2023 CEACR raporları PDKS bağlamında üç temel beklenti dile getirmiştir: (a) tüm sektörlerde çalışma süresinin 'objective and reliable' yöntemle kayıt altına alınması, (b) çalışanın kendi kayıtlarına erişebilmesi, (c) saklama süresinin makul (asgari 3 yıl) tutulması. Bu beklentiler CJEU CCOO içtihadıyla (Case C-55/18) örtüşür — küresel düzeyde 'objektif kayıt' standardı oluşmaktadır.

C001 + C030 + C047 üçlemesi

C001 sadece sanayiyi kapsar (Madde 1: 'industrial undertakings'). Ticaret ve ofis çalışanları için C030 'Hours of Work (Commerce and Offices) 1930' devreye girer; 40-saatlik haftaya yönelik C047 'Forty-Hour Week 1935' sonradan eklenmiştir. Türkiye C001'i onaylamış, C030 ve C047'yi onaylamamıştır — bu nedenle ofis sektöründe yasal tavan ILO sözleşmesinden değil 4857 Madde 63'ten (45 saat) gelir. ILO 'Working Time in the Twenty-First Century' (2023) raporu üye devletlerin C047'yi onaylamamasını eleştirir ancak çoğu ülke (Türkiye dahil) iç hukukta daha düşük tavan koyduğu için pratik etki sınırlıdır.

Modern flexitime + uzaktan çalışma yorumu

C001 1919'da yazıldığında uzaktan çalışma, esnek mesai, gig ekonomisi yoktu. ILO 'Teleworking Arrangements Guide' (2020) günümüz yorumunda C001'in 8 saat / 48 saat tavanının uzaktan çalışmada da geçerli olduğunu, işverenin 'çalışma saatlerini objektif ölçme' yükümlülüğünün ev/saha/ofis ayrımı olmaksızın devam ettiğini belirtir. Yani Türkiye'de 4857 + C001 birlikte uzaktan çalışan için de mobil PDKS + audit trail beklemektedir. ILO 'Right to Disconnect' kavramı (Recommendation R206, 2023) iş saati dışında bağlantı zorunluluğunun olmaması ilkesini ekler — PDKS verisi bu hakkın denetiminde de kanıt rolü oynar.

PDKSjet C001 uyum mimarisi

PDKSjet C001 + CEACR + CCOO üçlü standardı karşılayan teknik özelliklere sahiptir: (a) günlük 8 saat + haftalık 45 saat tavanı otomatik kontrol, aşıldığında uyarı, (b) düzeltme audit trail — kim, ne zaman, neyi değiştirdi + neden alanı zorunlu, (c) çalışan self-service ekranı — kendi kayıtlarına 7/24 erişim, (d) 10 yıl arşiv (4857 Md.75 paralel), (e) sektör profili — sanayi (C001), ofis (C030 paralel), saha (C047) için ayrı kural setleri. Detay: 4857 Madde 41 fazla çalışma yazımız.

Özet çıkarımlar

ILO C001 (1919): günlük 8 saat / haftalık 48 saat tavanı; Türkiye 1946'da onayladı.
4857 Madde 63: haftalık 45 saat — C001'den daha sıkı, koruyucu iç hukuk.
CEACR 2018/2020/2023 raporları: 'objektif, doğrulanabilir, çalışan erişimli' kayıt bekliyor.
C001 + CCOO + CEACR birlikte 'PDKS yasal zorunluluğa yakın norm' oluşturur.
ILO 2020 Teleworking Guide: uzaktan çalışmada da 8/48 + mobil PDKS beklenir.
PDKSjet C001-CEACR uyum: tavan kontrol, audit trail, self-service, 10 yıl arşiv.

Sıkça Sorulan Sorular

AI ve arama motorlarının doğrudan çekebileceği soru-cevap bloğu.

ILO sözleşmesi iç hukukumda doğrudan uygulanır mı?: Anayasa Madde 90/5: usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir. C001 4865 sayılı Kanun ile yürürlüğe girmiş ve iç hukukun parçasıdır. Çatışma halinde Anayasa Mahkemesi 'temel hak içeren uluslararası sözleşmenin esas alınacağını' belirtir (2010/29 K., 2012/8 K.). Pratikte 4857 ile C001 örtüştüğü için doğrudan çatışma nadirdir; ancak iş davalarında özellikle saha/uzaktan çalışan için C001 ve CEACR raporları emsali içtihat olarak kullanılabilir. PDKS verisi olmayan firmada C001 + CEACR beklentilerinin karşılanmadığı tespit edildiğinde tazminat hesabında çalışan beyanı esas alınır.
C001 kapsamında 'industrial undertaking' nedir, ofisim kapsamında mı?: C001 Madde 1 'industrial undertaking' tanımı: madenler, fabrikalar, inşaat, taşıma, gemi yapımı, enerji üretimi, gaz/su işleri. Ofis çalışanı C001 kapsamında değildir — onlar için C030 (Türkiye onaylamadı) veya iç hukukta 4857 geçerlidir. Pratik sonuç: 100 çalışanlı bir tekstil fabrikasında üretim hattındaki 80 işçi C001 + 4857 koruması altındadır (kayıt sistemi zorunlu), ofis kadrosundaki 20 kişi sadece 4857 altındadır. PDKSjet sektör profili özelliği bu ayrımı tanır; üretim ekibi için sıkı tavan + audit trail uygular, ofis için flexitime + denkleştirme açar.
CEACR raporları kim tarafından nereye sunulur?: CEACR 20 hukukçu/akademisyen üyeden oluşan ILO bağımsız uzman komitesidir. Her yıl üye devletler 'memorandum' (uygulama raporu) sunar, CEACR bunları değerlendirir ve yıllık 'General Report' yayımlar. Türkiye için raporlar ILO.org sitesinde 'NORMLEX' veritabanında erişilebilir. CEACR yorumları bağlayıcı değildir ancak ILO Conference Committee on the Application of Standards tarafından üye devletten yanıt istenir. Ciddi uyumsuzluk durumunda ILO 'Special Paragraph' (ihtarname) yayımlar — bu Türkiye için 2019'da sendika hakları konusunda olmuş ama PDKS / çalışma süresi konusunda olmamıştır.

Kaynakça

Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.

C001 — Hours of Work (Industry) Convention, 1919. International Labour Organization (ILO). https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:12100:0::NO::P12100_ILO_CODE:C001 (erişim: 2026-05-17)
CEACR — Direct Requests and Observations on Turkey. ILO Committee of Experts on the Application of Conventions and Recommendations. https://www.ilo.org/dyn/normlex/en/f?p=NORMLEXPUB:11003:0::NO::: (erişim: 2026-05-17)
Working Time in the Twenty-First Century. International Labour Organization (ILO). https://www.ilo.org/global/topics/working-time (erişim: 2026-05-17)
4857 sayılı İş Kanunu Madde 63 — Çalışma Süresi. T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.4857.pdf (erişim: 2026-05-17)
Teleworking Arrangements during the COVID-19 Crisis and Beyond. International Labour Organization (ILO). https://www.ilo.org/global/topics/non-standard-employment/publications (erişim: 2026-05-17)
Anayasa Madde 90 — Milletlerarası Antlaşma Hükmü. T.C. Anayasa. https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.2709.pdf (erişim: 2026-05-17)

#ilo-c001#ceacr#4857#calisma-suresi#ofis-ofis-disi#2026