IARC Group 2A: 'olası kanserojen'
International Agency for Research on Cancer (IARC) WHO ajansı, 2019'da 'shift work involving circadian disruption' (sirkadiyen ritmi bozan vardiya çalışması) sınıflandırmasını Group 2A 'probably carcinogenic to humans' olarak güncelledi. 'Volume 124' monografı: gece vardiyası ile meme kanseri (kadın), prostat kanseri (erkek), kolorektal kanser ilişkisi orta-güçlü kanıt. Tütün ve UV ile aynı kategori (2A).
Sirkadiyen ritim biyolojisi
İnsan vücudu 24 saatlik sirkadiyen ritim ile melatonin (gece) ve kortizol (sabah) salgılar. Gece çalışma + gündüz uyku bu döngüyü kırar. NIOSH 'Plain Language about Shiftwork' rehberi: 3+ yıl sürekli gece vardiyası kümülatif risk yaratır — ara dönemli rotasyon (örn. 2 hafta gece / 2 hafta gündüz) daha sağlıklıdır ama saf bir 'risksiz' vardiya yok.
Sağlık etkileri kataloğu
(1) Kanser (IARC Group 2A). (2) Kardiyovasküler: gece çalışan koroner kalp hastalığı riski %20-40 yüksek (Lancet 2023 meta-analiz). (3) Metabolik: tip 2 diyabet riski %28 fazla (Diabetes Care 2022). (4) Mental sağlık: depresyon %33, anksiyete %25 yüksek (NIOSH Worker Health Charts). (5) Gebelik komplikasyonu: erken doğum riski (ACOG 2023). (6) Yaralanma: gece vardiyada kaza %18 yüksek (NIOSH Total Worker Health).
Yasal koruma — Türkiye
4857 sayılı İş Kanunu Madde 69-70 + 'Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik' (Resmi Gazete 28565): gece vardiyası 20:00-06:00 arası, max 7.5 saat. 18 yaş altı ve gebe/emziren kadın çalışan gece vardiyası yasak (özel istisnalar dışında). 6331 sayılı İSG Kanunu Madde 15: gece çalışan yılda 1 kez ücretsiz sağlık taraması.
Vardiya rotasyon stratejisi
WHO 'Healthy and Safe Workplaces' ve NIOSH önerileri: (a) Saat yönlü rotasyon (gündüz → akşam → gece, geri değil — biyolojik daha kolay). (b) Yavaş rotasyon (her vardiya 5-7 gün, hızlı rotasyon değil). (c) Vardiyalar arası min 11 saat (4857 zaten zorunlu). (d) Vardiya bitimi sonra hemen başka vardiya YOK (back-to-back yasak). Modern WFM/PDKS yazılımı bu kuralları otomatik enforce eder.
Aydınlatma müdahalesi
Lighting Research Center (Rensselaer Polytechnic) 'Circadian Lighting' araştırmaları: gece vardiyasında yüksek beyaz ışık (3000-5000K) çalışanın 'gündüz hissetmesini' sağlar — uyanıklık + kaza azalması. Vardiya bitiminde mavi-blokeli gözlük melatonin baskısını kaldırıp uyku başlangıcını hızlandırır. Bu küçük müdahaleler PDKS sistem datası ile birleştirilerek hangi çalışanın daha çok desteğe ihtiyacı olduğu belirlenebilir.
İşyeri programı: 'Shift Work Disorder' farkındalığı
ICD-11 G47.26 'Shift work sleep disorder' resmi tanı kodu. Çalışan vardiya sonucu kronik insomnia veya gündüz aşırı uyuklamalı ise işyeri hekimi muayenesi gerekir. NIOSH Total Worker Health programı: gece vardiyalı çalışanların eğitim modülünde sirkadiyen sağlık + uyku hijyeni + beslenme protokolü yer almalı.
Özet çıkarımlar
- IARC 2019: gece vardiyası Group 2A olası kanserojen — tütün/UV ile aynı kategori.
- Lancet: gece çalışan koroner kalp hastalığı riski %20-40 yüksek.
- Saat yönlü yavaş rotasyon (5-7 gün) biyolojik olarak daha az zorlayıcı.
- 4857: 18 yaş altı ve gebe gece vardiyası yasak; yıllık sağlık taraması zorunlu.
Kaynakça
Bu yazı aşağıdaki uluslararası kaynaklardan sentezlenip Türkiye mevzuat bağlamına uyarlanmıştır. Doğrudan çeviri yapılmamıştır.
- IARC Monograph Volume 124 — Night Shift Work. International Agency for Research on Cancer (WHO). https://monographs.iarc.who.int/iarc-monographs-volume-124-night-shift-work/ (erişim: 2026-05-13)
- Plain Language about Shiftwork. U.S. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH). https://www.cdc.gov/niosh/topics/workschedules/ (erişim: 2026-05-13)
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılma Yönetmeliği. T.C. Resmi Gazete. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=18554&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5 (erişim: 2026-05-13)
- Healthy and Safe Workplaces. World Health Organization (WHO). https://www.who.int/teams/environment-climate-change-and-health/air-quality-and-health/health-impacts/types-of-pollutants (erişim: 2026-05-13)
- ICD-11 Code G47.26 Shift work sleep disorder. World Health Organization. https://icd.who.int/browse11 (erişim: 2026-05-13)